मालवण : वराड, ता. मालवण येथील सुकन्या आणि मुंबईतील बोरीवली येथे वास्तव्यास असलेल्या सुप्रसिद्ध ओडिसी नृत्यगुरू सौ. शुभदा मनोहर वराडकर यांच्या प्रदीर्घ व समर्पित कलासाधनेचा राष्ट्रीय स्तरावर गौरव झाला आहे. भारत सरकारच्या संगीत नाटक अकादमीचा २०२४-२५ या वर्षाचा प्रतिष्ठित पुरस्कार राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते त्यांना प्रदान करण्यात आला. वराड गावच्या या सुकन्येने आपल्या कर्तृत्वाने गावाचे नाव राष्ट्रीय पातळीवर उज्ज्वल केले असून, ही समस्त वराडवासीयांसाठी अभिमानाची बाब ठरली आहे.
ओडिसी नृत्याच्या क्षेत्रात गेल्या तीन दशकांहून अधिक काळ शुभदा वराडकर यांनी सातत्याने साधना केली आहे. नृत्यसादरीकरणासोबतच त्यांनी नृत्यदिग्दर्शन, संशोधन, लेखन आणि अध्यापन या क्षेत्रांतही उल्लेखनीय योगदान दिले आहे. असंख्य विद्यार्थ्यांना ओडिसी नृत्याचे प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन देत त्यांनी ही समृद्ध भारतीय शास्त्रीय नृत्यपरंपरा पुढील पिढीकडे पोहोचविण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे.
नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे झालेल्या दिमाखदार पुरस्कार वितरण सोहळ्यात राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते २०२४ आणि २०२५ या वर्षांचे संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार प्रदान करण्यात आले. या वेळी केंद्रीय संस्कृती व पर्यटन मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत, केंद्रीय राज्यमंत्री राव इंद्रजीत सिंह, संस्कृती मंत्रालयाचे सचिव विवेक अग्रवाल आणि संगीत नाटक अकादमीच्या अध्यक्षा डॉ. संध्या पुरेचा यांची प्रमुख उपस्थिती होती.
या पुरस्कारांद्वारे महाराष्ट्रातील विविध कलाक्षेत्रांत प्रदीर्घ आणि उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या दहा मान्यवर कलावंतांचा राष्ट्रीय स्तरावर गौरव करण्यात आला. हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायन, अभंग गायन, अभिनय, पारंपरिक रंगभूमी, लोकनृत्य, नृत्य संशोधन, शहनाई वादन, दिग्दर्शन, नाट्यसंगीत आणि कथक अशा विविध कलाप्रकारांतील योगदानाची दखल घेण्यात आली.
गुरु केळुचरण महापात्र यांच्या मार्गदर्शनाखाली ओडिसीची साधना
शुभदा वराडकर यांनी आपल्या कलाप्रवासाची सुरुवात गुरु मणी यांच्याकडून भरतनाट्यमच्या प्रशिक्षणाने केली. पुढे पद्मविभूषण गुरु केळुचरण महापात्र यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी ओडिसी नृत्याची सखोल साधना केली. ओडिसीच्या शास्त्रशुद्ध परंपरेला आत्मसात करताना त्यांनी त्यातील तंत्र, लय, अभिनय आणि आध्यात्मिक आशय यांचा सखोल अभ्यास केला.
त्यांच्या नृत्यात तांत्रिक कौशल्य, लयबद्ध सौंदर्य, भावपूर्ण अभिनय आणि आध्यात्मिक अनुभूती यांचा सुरेख संगम दिसून येतो. खजुराहो नृत्य महोत्सव, ताज महोत्सव, कालिदास महोत्सव, नेहरू सेंटर, मुंबईतील एनसीपीए यांसह लंडन आणि घाना येथील ‘फेस्टिव्हल ऑफ इंडिया’सारख्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर त्यांनी ओडिसी नृत्याचे सादरीकरण केले आहे.
नृत्यनिर्मितीतून साहित्य आणि तत्त्वज्ञानाचा आविष्कार
शुभदा वराडकर यांच्या नृत्यनिर्मितींमध्ये भारतीय साहित्य, संगीत, तत्त्वज्ञान आणि समकालीन विचारांचा सुंदर मिलाफ पाहायला मिळतो. ‘मृत्युंजय’, ‘कानुप्रिया’, ‘चित्रांगदा’, ‘मयूरपंख’, ‘ऋतुसंहारम्’ आणि ‘प्रकृती नर्तन’ यांसारख्या त्यांच्या नृत्यनिर्मितींनी ओडिसीच्या सादरीकरणाला आशयाची वेगळी उंची दिली आहे.
कलाकारासोबतच त्या अभ्यासू लेखिका आणि संशोधक म्हणूनही परिचित आहेत. ‘मयूरपंख’, ‘द सेलेस्टियल प्लूम’ आणि ‘ओड्र मागधी ते ओडिसी – एक प्रवास’ यांसारख्या साहित्यकृती त्यांच्या अभ्यासपूर्ण कार्याची साक्ष देतात.
परंपरेचा वारसा पुढील पिढीकडे
संस्कृता फाउंडेशनच्या माध्यमातून शुभदा वराडकर कला, संस्कृती, शिक्षण आणि समाजोपयोगी उपक्रमांना चालना देत आहेत. अनेक विद्यार्थ्यांना ओडिसीचे प्रशिक्षण देत त्यांनी भारतीय शास्त्रीय नृत्याची ही समृद्ध परंपरा पुढील पिढीकडे समर्थपणे सोपविण्याचे कार्य सुरू ठेवले आहे.
त्यांचा हा राष्ट्रीय सन्मान केवळ एका कलाकाराच्या कर्तृत्वाचा गौरव नाही; तर भारतीय शास्त्रीय नृत्यपरंपरेच्या जतनासाठी आयुष्य समर्पित करणाऱ्या कलासाधिकेचा आणि ओडिसी नृत्याच्या समृद्ध वारशाचा गौरव आहे.
मालवणच्या मातीतून आलेल्या या सुकन्येने आपल्या कलेच्या बळावर राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वतंत्र ठसा उमटवला आहे. त्यामुळे शुभदा वराडकर यांचा संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार हा वराड गावासह संपूर्ण मालवणच्या सांस्कृतिक क्षेत्रासाठी अभिमानाचा क्षण ठरला आहे.
