महाराष्ट्राच्या प्रगत, सत्यशोधक आणि सामाजिक विचारविश्वातील एक प्रभावी, अभ्यासू आणि अढळ आत्मा म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. बाबा आढाव यांचेवृद्धापकाळाने निधन झाले. ते ९५ वर्षांचे होते. ‘अखेरचे सत्यशोधक’ अशी ओळख निर्माण करून त्यांनी सहा दशकांहून अधिक काळ महाराष्ट्रातील सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांवर निष्ठेने, निर्भिडतेने आणि तडफदार पद्धतीने काम केले.
सत्यशोधक परंपरेचे थोर वारसदार
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले आणि सत्यशोधक चळवळीच्या सामाजिक क्रांतीचा प्रभाव डॉ. बाबा आढाव यांच्या विचारांमध्ये प्रकर्षाने जाणवत होता. त्यांचे शिक्षण अखेरचे ध्येय नव्हते—ते माध्यम होते समाजपरिवर्तनाचे. विद्यापीठांत प्राध्यापकपद भूषवताना त्यांनी उच्च शिक्षण, ग्रामीण विकास आणि सामाजिक न्याय या विषयांवर मोठे संशोधन केले. त्यांचे विद्यार्थी आज देशभरातील विद्यापीठे, संशोधन क्षेत्रे आणि प्रशासनात कार्यरत आहेत.
७० च्या दशकापासून महाराष्ट्राला दिशा
१९७० च्या दशकात नंदुरबार आणि म्हसवड भागातील शेतकरी, वनकरी, आदिवासी आणि वंचित घटकांच्या प्रश्नांसाठी त्यांनी व्यापक लोकसंघटन उभारली. नगरसेवक म्हणून कार्यरत असताना त्यांनी स्थानिक पातळीवरील प्रशासन आणि लोकहिताचे प्रश्न यांना नावीन्यपूर्ण दिशा दिली. त्यांच्यामुळे अनेक गावांमध्ये पाणी, आरोग्य आणि प्राथमिक शिक्षणाच्या चळवळींना बळ मिळाले.
‘एका गाव एक पाणवठा’—भेदभाव निर्मूलनासाठी निर्णायक मोहीम
दलितांवरील भेदभाव हटवण्यासाठी त्यांनी उभारलेली ‘एका गाव एक पाणवठा’ मोहीम राज्यभर गाजली. सामाजिक सलोखा, समतेचे अधिकार आणि एकात्मतेचा संदेश त्यांनी जनमानसात दृढ केला. पाणवठा, देवळे, शैक्षणिक संस्था आणि ग्रामसभांमधील भेदभावाबाबत त्यांनी सतत लढा दिला.
‘सत्य असेल तर आम्ही घर…’
त्यांच्या वडिलोपार्जित सत्यशोधक मूल्यांनी प्रेरित होऊन त्यांनी आयुष्यभर सत्य, समता आणि बंधुता ही तत्त्वे पाळली. भाषण, लेखन, संशोधन, ग्रामीण जनआंदोलन आणि अध्यापन यांच्या माध्यमातून त्यांनी समाजाला प्रश्न विचारायला शिकवले. ‘‘सत्य असेल तर आम्ही घर…’’ हा त्यांचा घोषवाक्यवत दृष्टिकोन होता—राजकारणातील असत्य, दांभिकता आणि वंचितांवरील अन्यायाविरोधात ते आजन्म लढत राहिले.
जनसामान्यांचा आवाज—विचार आणि कृती दोन्हींचा मार्गदर्शक
सामाजिक सुधारणांसाठीची बांधिलकी, ग्रामीण जीवनव्यवस्थेचे सखोल ज्ञान, तळागाळातील नेतृत्वगुण आणि कणखर लेखणी ही त्यांची वैशिष्ट्ये. शासनाच्या अनेक समित्यांवर त्यांनी महत्त्वपूर्ण काम केले. ‘मानवी विकास’, ‘स्थलांतर’, ‘ग्रामीण अर्थव्यवस्था’ आणि ‘समता नीती’ यावर त्यांनी केलेले संशोधन आजही संदर्भग्रंथ म्हणून वापरले जाते.
राजकीय परिस्थितीचे स्वच्छ आणि काटेकोर विश्लेषण
मागील ३०—३५ वर्षांत महाराष्ट्राच्या राजकारणातील घडामोडींवर त्यांनी मार्गदर्शक, प्रांजळ आणि संशोधनाधिष्ठित विश्लेषण केले. पक्षीय राजकारणापेक्षा लोकशाही मूल्ये, प्रशासनातील पारदर्शकता आणि अधिकारांचे विकेंद्रीकरण या विषयांवर त्यांनी राज्याला सातत्याने दिशा दिली.
सत्यशोधनाची परंपरा अमर राहील
डॉ. बाबा आढाव यांनी आपल्या आयुष्याची ९५ वर्षे सत्य, विवेक, अभ्यास आणि समाजकार्यास अर्पण केली. त्यांचे योगदान केवळ एका पिढीसाठी नव्हे, तर पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी आहे.
त्यांच्या जाण्याने महाराष्ट्राची सत्यशोधक परंपरा, सामाजिक चळवळींची वैचारिक भट्टी आणि लोकशाही मूल्यांची वाटचाल अधिकच पोकळ झाल्यासारखी भावना समाजात व्यक्त होत आहे.
त्यांच्या पश्चात पत्नी, दोन मुले आणि असंख्य सहकारी, विद्यार्थी व अनुयायी असा परिवार आहे.
डॉ. बाबा आढाव यांना कोकणशक्ती डिजिटल परिवारातर्फे भावपूर्ण श्रद्धांजली.
