प्रसूतीनंतर आईची मानसिक अवस्था इतकी गंभीररीत्या बिघडू शकते का, की तिला वास्तव आणि भ्रम यातील फरक कळेनासा होतो? अशा अवस्थेत ती स्वतःच्या बाळाला इजा करू शकते का? अमेरिकेतील लिंडसे क्लॅन्सी प्रकरणामुळे हे अत्यंत संवेदनशील प्रश्न पुन्हा चर्चेत आले आहेत. मात्र, प्रत्येक प्रसूतीनंतरची मानसिक समस्या हिंसक वर्तनात रूपांतरित होते, असा अर्थ अजिबात नाही.
मॅसॅच्युसेट्समधील लिंडसे क्लॅन्सीवर जानेवारी २०२३ मध्ये तिच्या तीन मुलांच्या मृत्यूबाबत खटला सुरू आहे. तिच्या बचाव पक्षाचा दावा आहे की त्या वेळी ती Postpartum Psychosis (प्रसूतीनंतरचा मनोविकार) आणि बायपोलर डिसऑर्डरसारख्या गंभीर मानसिक अवस्थेत होती. अभियोजन पक्ष मात्र तिची कृत्ये जाणीवपूर्वक आणि कायदेशीरदृष्ट्या जबाबदारीची असल्याचा युक्तिवाद करत आहे. सध्या खटल्याच्या अंतिम टप्प्यात मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांच्या साक्षीवर मोठा भर आहे.
प्रसूतीनंतरचा मनोविकार म्हणजे नेमकं काय?
Postpartum Psychosis हा अत्यंत दुर्मिळ पण गंभीर मानसिक आरोग्याचा आपत्कालीन विकार आहे. प्रसूतीनंतर अचानक वास्तवाशी संपर्क कमी होणे, भ्रम निर्माण होणे, संशय, विस्कळीत विचार, आवाज ऐकू येणे किंवा अत्यंत असामान्य वर्तन अशी लक्षणे दिसू शकतात. हा विकार वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती मानला जातो आणि तातडीच्या मानसोपचाराची गरज असते.
हा विकार अनेकदा प्रसूतीनंतरच्या पहिल्या काही दिवसांत किंवा पहिल्या दोन आठवड्यांत सुरू होऊ शकतो. मात्र लक्षणांची सुरुवात व्यक्तीनुसार बदलू शकते. निद्रानाश, तीव्र अस्वस्थता, चिडचिड, मूडमध्ये झपाट्याने बदल आणि त्यानंतर भ्रम किंवा संशयी विचार अशी लक्षणांची मालिका दिसू शकते.
महत्त्वाचं म्हणजे, Postpartum Psychosis अत्यंत दुर्मिळ आहे. त्यामुळे प्रसूतीनंतर मानसिक त्रास जाणवणाऱ्या प्रत्येक महिलेला हा विकार आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
Postpartum Depression आणि Postpartum Psychosis यात फरक काय?
दोन्ही अवस्था वेगळ्या आहेत.
Postpartum Depression म्हणजे प्रसूतीनंतरचे नैराश्य. यात सतत उदास वाटणे, निराशा, अपराधीपणाची भावना, थकवा, झोप किंवा भुकेतील बदल, बाळाशी जुळवून घेण्यात अडचण आणि दैनंदिन कामांमध्ये रस कमी होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. ही अवस्था सौम्य ते गंभीर असू शकते.
Postpartum Psychosis मध्ये मात्र वास्तवाची जाणीवच बिघडू शकते. भ्रम, आवाज ऐकू येणे, चुकीचे पण ठाम विश्वास, तीव्र संशय, गोंधळ किंवा अत्यंत विस्कळीत विचार दिसू शकतात. म्हणूनच ही केवळ ‘मूड खराब असणे’ किंवा ‘नैराश्य’ अशी अवस्था नसून तातडीच्या उपचारांची गरज असलेली मानसिक आपत्कालीन स्थिती आहे.
मग आई स्वतःच्या मुलांना इजा करू शकते का?
अत्यंत गंभीर आणि उपचार न झालेल्या Postpartum Psychosis मध्ये स्वतःला किंवा बाळाला इजा करण्याचा धोका वाढू शकतो. वैद्यकीय साहित्य या अवस्थेला आई आणि बाळाच्या सुरक्षिततेसाठी गंभीर आपत्कालीन स्थिती मानते.
मात्र इथे एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करणे गरजेचे आहे—Postpartum Psychosis असलेल्या बहुसंख्य महिला आपल्या मुलांना इजा करतात, असा अर्थ नाही. त्यामुळे या विकाराकडे पाहताना भीती किंवा कलंक निर्माण करण्याऐवजी लक्षणे लवकर ओळखणे आणि उपचार मिळवून देणे महत्त्वाचे आहे.
लिंडसे क्लॅन्सी प्रकरणात नेमका कायदेशीर प्रश्न काय?
क्लॅन्सीच्या खटल्यातील मूलभूत प्रश्न केवळ “तिने मुलांना मारले का?” एवढाच नाही. तिच्या कृत्याच्या वेळी तिची मानसिक अवस्था काय होती आणि त्यामुळे तिची कायदेशीर जबाबदारी निश्चित करण्याइतकी तिची मानसिक क्षमता शाबूत होती का, हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
बचाव पक्षाच्या तज्ज्ञांनी ती गंभीर मानसिक आजार आणि प्रसूतीनंतरच्या मनोविकाराच्या अवस्थेत असल्याचा युक्तिवाद केला आहे. दुसरीकडे अभियोजन पक्षाच्या तज्ज्ञांनी तिच्या कृतींमध्ये जाणीव आणि नियंत्रण असल्याचे सांगितले आहे. त्यामुळे न्यायालयासमोर वैद्यकीय पुरावे, तिचे वर्तन, उपचारांचा इतिहास, डिजिटल पुरावे आणि तज्ज्ञ मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मतांचा महत्त्वपूर्ण विचार होत आहे.
मॅसॅच्युसेट्समध्ये दोषी ठरल्यास क्लॅन्सीला जन्मठेपेची शिक्षा होऊ शकते. मात्र मानसिक आजारामुळे ती कायदेशीरदृष्ट्या जबाबदार नव्हती, असा निष्कर्ष न्यायालयाने स्वीकारल्यास पुढील प्रक्रिया मानसिक आरोग्य संस्थेत उपचार आणि देखरेखीशी संबंधित होऊ शकते.
या प्रकरणातून भारतासाठी काय शिकता येते?
लिंडसे क्लॅन्सी प्रकरणाचा सर्वात महत्त्वाचा धडा म्हणजे प्रसूतीनंतरच्या मानसिक आरोग्याकडे केवळ कौटुंबिक किंवा भावनिक समस्या म्हणून पाहू नये.
आईमध्ये अचानक अत्यंत असामान्य वर्तन, झोप न लागणे, वास्तवापासून तुटल्यासारखे वाटणे, आवाज ऐकू येणे, तीव्र संशय, विचित्र समजुती किंवा स्वतःला अथवा बाळाला इजा करण्याचे विचार दिसत असतील, तर तातडीने मानसोपचार तज्ज्ञ किंवा आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.
कुटुंबीयांनीही अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये. कारण योग्य वेळी निदान आणि उपचार मिळाल्यास गंभीर परिणाम टाळण्याची शक्यता वाढते.
लिंडसे क्लॅन्सी प्रकरण न्यायालयीन निकालाच्या प्रतीक्षेत आहे; त्यामुळे तिच्या मानसिक अवस्थेबाबत अंतिम निष्कर्ष न्यायालयीन निर्णयाआधी काढणे योग्य ठरणार नाही. मात्र या प्रकरणाने एक दुर्लक्षित विषय नक्कीच ऐरणीवर आणला आहे—आई आणि बाळाच्या आरोग्यासाठी प्रसूतीनंतरचे मानसिक आरोग्यही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
