आज शिक्षणाच्या वाटेवर अंधार दाटून आला आहे. आकडे, अहवाल, धोरणं आणि फाईली यांच्यामागे लपलेली ही निबिड अमावस्या आहे—जिथे शाळा बंद पडतात, वर्ग रिकामे होतात आणि स्वप्नं हळूहळू मूक होतात. अशा काळोख्या वाटेवर अचानक एक उजेड दिसतो. तो झगमगाट नाही, प्रसिद्धीचा प्रकाश नाही—तो आहे पौर्णिमेचा चंद्रप्रकाश.
पेंढरीसारख्या कुणाला माहीत नसलेल्या गावातून आलेली, कुणालाच ओळख नसलेली एक मुलगी.
पौर्णिमा घाडी.
ती कुठल्या मोठ्या शहरातून आलेली नाही, कुठल्या नामांकित इंग्रजी शाळेची प्रतिनिधी नाही. तिच्या पाठीशी ना मोठं व्यासपीठ, ना ओळखींची साखळी. तिच्या हातात आहे फक्त तिची शाळा, तिची वही, आणि मनातली सल. प्रश्न एवढाच आहे—हा आवाज सिंधुदुर्ग ऐकेल का?
आज शिक्षण म्हणजे केवळ माध्यम नव्हे, तर मूल्यांकनाची शर्यत बनली आहे. इंग्रजी म्हणजे प्रगती आणि मराठी म्हणजे अडथळा—अशी समजूत समाजाच्या मनात खोलवर रुजवली गेली. या समजुतीतूनच मराठी शाळा एकेक करत अंधारात ढकलल्या जात आहेत. पौर्णिमा याच अंधारातून बोलते आहे. तिचा आवाज हा कुठला घोषवाक्य नाही, तर जगण्याची मागणी आहे—आमची शाळा बंद करू नका.
पेंढरी नावाचं गाव देवगड तालुक्यात आहे, हेही अनेकांना माहीत नसेल. पण त्या गावातली जिल्हा परिषद शाळा म्हणजे काही मुलांसाठी शिक्षणाचं शेवटचं दार आहे. त्या दाराला कुलूप लावायचं की उघडं ठेवायचं, हा निर्णय कुणाच्या तरी फाईलमध्ये होतो. पण त्या निर्णयाचा भार पौर्णिमासारख्या मुलांच्या भविष्यात उतरतो. आज पौर्णिमा प्रश्न विचारते आहे—आमचा दोष काय?
तिने भाषणात अश्रू ढाळले नाहीत, सहानुभूती विकली नाही. तिने फक्त विश्वास दाखवला—मराठी शाळेतून शिकलेली मुलगीही विचार मांडू शकते, आत्मविश्वासाने बोलू शकते, आणि व्यवस्थेला प्रश्न विचारू शकते. तिचं बोलणं हेच इंग्रजी माध्यमाच्या अंध समर्थनावरचं सर्वात मोठं उत्तर आहे.
आज सिंधुदुर्गसमोर कसोटी आहे. हा जिल्हा फक्त गर्दी ऐकतो की आवाज ओळखतो? मोठी नावं, ओळखी, पदं नसताना आलेला हा स्वर दुर्लक्षित होणार का? की पेंढरीसारख्या खेड्यातून आलेली ही पौर्णिमा समाजाच्या मनात उजेड पसरवणार?
निबिड अमावास्येत पूर्णचंद्र दिसावा, यासाठी आकाश स्वच्छ असावं लागतं.
आज प्रश्न हा आहे—सिंधुदुर्गचं आकाश ऐकण्यासाठी तयार आहे का?
“शाळा वाचवा – शिक्षण वाचवा” मोर्चा म्हणजे केवळ रस्त्यावर उतरलेली गर्दी नव्हती. तो एका पिढीचा आक्रोश होता. आणि त्या आक्रोशाला चेहरा, आवाज आणि अर्थ दिला—पौर्णिमा घाडीने. आजचा हा संपादकीय लेख तिच्या त्या लढाईकडे पाहतो; कारण पौर्णिमा घाडी ही केवळ एक विद्यार्थिनी नाही, तर ती आजच्या ढासळत्या शैक्षणिक व्यवस्थेचा जिवंत आरसा आहे.
पौर्णिमा पेंढरीसारख्या छोट्याशा गावातल्या जिल्हा परिषद शाळेत शिकते. तिच्या शाळेत एसी वर्ग नाहीत, स्मार्ट बोर्ड नाहीत, महागड्या फी नाहीत; पण आहे ती शिकण्याची ओढ, बोलण्याचा आत्मविश्वास आणि प्रश्न विचारण्याची हिंमत. मंचावर उभी राहिलेली ती मुलगी स्वतःसाठी नव्हे, तर आपल्या शाळेसाठी, आपल्या मित्र-मैत्रिणींसाठी आणि उद्याच्या पिढीसाठी बोलत होती. ही लढाई तिच्या गुणांची नाही, तर संधींची आहे.
आज शिक्षण म्हणजे स्पर्धा, ब्रँड आणि माध्यम अशी संकल्पना रूढ झाली आहे. इंग्रजी माध्यम म्हणजे गुणवत्तेची हमी आणि मराठी माध्यम म्हणजे मागासलेपणाचा शिक्का—हा गैरसमज व्यवस्थेनेच पेरला. परिणामी मराठी शाळा विद्यार्थीअभावी बंद पडत आहेत, शिक्षक अतिरिक्त ठरवले जात आहेत, आणि खेड्यापाड्यातील मुलांच्या शिक्षणावर गंडांतर येत आहे. पौर्णिमाचा आवाज या सगळ्यांविरोधात उभा ठाकलेला आहे.
ती बोलत होती तेव्हा तिच्या कंठात भावनांची गर्दी होती, पण अश्रूंचं भांडवल करून सहानुभूती मिळवण्याचा प्रयत्न नव्हता. तिचा संयम, तिची शब्दांची निवड आणि तिचा आत्मविश्वास हेच व्यवस्थेला प्रश्न विचारणारे होते—जर मराठी शाळांचं शिक्षण निकृष्ट असतं, तर अशी पौर्णिमा कशी घडली?
खरं तर पौर्णिमाची लढाई ही एका विद्यार्थिनीची वैयक्तिक झुंज नाही. ही लढाई आहे त्या हजारो मुलांची, ज्यांच्यासाठी शाळा म्हणजे शिकण्याचं एकमेव दार आहे. ही लढाई आहे त्या पालकांची, ज्यांच्याकडे महागड्या इंग्रजी शाळांची फी भरण्याची ऐपत नाही, पण आपल्या मुलांना दर्जेदार शिक्षण द्यायची तळमळ आहे. आणि ही लढाई आहे त्या शिक्षकांची, जे कमी साधनसामग्रीतही विद्यार्थ्यांमध्ये स्वप्नं पेरतात.
शिक्षण ही बाजारपेठ नसून सामाजिक जबाबदारी आहे, हे विसरण्याची किंमत आपण मोजत आहोत. मराठी शाळा बंद पडणे म्हणजे केवळ इमारती कुलूपबंद होणे नाही; ती ग्रामीण भारताच्या आत्म्याची गळचेपी आहे. पौर्णिमाचा आवाज याच धोक्याची जाणीव करून देतो.
आज गरज आहे ती केवळ मोर्च्यांची नाही, तर धोरणात्मक बदलांची. मराठी शाळांना सक्षम करणे, शिक्षकांची पदे भरणे, गुणवत्तेच्या निकषांवर गुंतवणूक करणे आणि माध्यमाच्या आधारावर शिक्षणाचं मूल्यमापन थांबवणे—ही खरी लढाई आहे. पौर्णिमा घाडीने पहिला प्रश्न विचारला आहे; उत्तर देण्याची जबाबदारी आता व्यवस्थेवर आहे.
जर मराठी शाळा वाचल्या, तर पौर्णिमासारख्या हजारो आवाजांना व्यासपीठ मिळेल. अन्यथा, इतिहास नोंद करेल की आपण एका पिढीला बोलण्याआधीच गप्प केलं.
पौर्णिमाची लढाई ही भविष्यातल्या भारताची लढाई आहे—आणि ती हरायची आपल्याला परवडणारी नाही.
