महाराष्ट्राच्या राजकारणात वादळी घडामोडी घडत आहे. तीन दिवसांपूर्वी महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांचे विमान अपघातात निधन झाले. लगेचच उपमुख्यमंत्रीपदी कोण बसणार याची सत्तासोयीची चर्चा सुरु झाली आणि अचानक अपेक्षित असणारे नाव अनपेक्षित वेगाने समोर आले.. सुनेत्रा अजित पवार यांची उपमुख्यमंत्रीपदी वर्णी लागणार.. शनिवारी संध्याकाळी शपथविधी होणार.. सुनेत्राताई उपमुख्यमंत्री होणार याबद्दल कोणालाच वावगं नाहीय, पण दहा दिवस थांबले का नाहीत हा प्रश्न आता धर्मशास्त्राचे दाखले देऊन विचारला जातोय. पण त्याच धर्माशास्त्राचा आधार असणारी भगवद्गीता जे तत्वज्ञान सांगते ते राजकारणापल्याड प्रत्येकाला कर्मवाद शिकवणारा आहे..
तीच्या निधनानंतर अवघ्या तीन दिवसांत सुनेत्रा पवार यांना उपमुख्यमंत्रीपदाची शपथ घ्यावी लागली—या घटनेवरून समाजमाध्यमांवर आणि सार्वजनिक चर्चेत टीकेचा सूर उमटला. “धर्मशास्त्रात हे चालते का?”, “शोककाळात राजकीय शपथविधी योग्य आहे का?” असे प्रश्न उपस्थित झाले. या प्रश्नांकडे केवळ भावनिक नव्हे, तर तात्त्विक दृष्टिकोनातून पाहणे गरजेचे आहे. हिंदू धर्मपरंपरेत शोकसंस्कार, सामाजिक कर्तव्य आणि कर्मवाद यांचा समतोल कसा साधला जातो, याचे उत्तर भगवद्गीता देते.
गीतेचा मूलमंत्र आहे—कर्मयोग. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात:
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”
(गीता 2.47)
— माणसाचा अधिकार कर्मावर आहे; फळांवर नाही.
या श्लोकाचा आशय असा की, व्यक्तीचे कर्तव्य परिस्थितीच्या चौकटीतून पळ काढून नाही, तर ती समजून घेऊन पार पाडायचे असते. शोक वैयक्तिक असतो; पण सार्वजनिक पदावर असलेल्या व्यक्तीचे कर्तव्य सामूहिक हिताशी जोडलेले असते. संकटाच्या क्षणी जबाबदारीपासून दूर जाणे हे गीतेच्या कर्मयोगाशी सुसंगत नाही.
याच संदर्भात गीतेतील आणखी एक श्लोक मार्गदर्शक ठरतो:
“नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।”
(गीता 3.8)
— नियत (कर्तव्य) कर्म कर; अकर्मापेक्षा कर्म श्रेष्ठ आहे.
येथे ‘नियत कर्म’ म्हणजे परिस्थितीने समोर ठेवलेली जबाबदारी. एखाद्या व्यक्तीवर राज्यकारभाराची जबाबदारी येत असेल, तर शोक असूनही त्या कर्तव्यापासून पळ काढणे हे समाजहिताच्या दृष्टीने योग्य ठरत नाही. गीता भावनांचा निषेध करत नाही; ती भावनांना कर्तव्याच्या प्रकाशात संतुलित करण्याचा मार्ग दाखवते.
धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर शोककाळातील आचारसंहिता ही प्रामुख्याने वैयक्तिक धार्मिक विधींसाठी असते. सार्वजनिक पदग्रहण किंवा शासकीय जबाबदाऱ्या या धर्मकर्तव्याच्या व्यापक चौकटीत मोडतात. प्राचीन काळातही राजे शोककाळात राज्यकारभार थांबवत नसत. कारण राज्यकारभार थांबणे म्हणजे प्रजेचे नुकसान होणे.
गीतेतील कर्मवाद व्यक्तीला अंतर्मुख होण्याची संधी देतो, पण कर्मापासून पलायन शिकवत नाही. म्हणूनच, शोकाच्या क्षणीही जबाबदारी स्वीकारणे हे संवेदनशून्यतेचे लक्षण नाही, तर सार्वजनिक जीवनातील अपरिहार्यता आहे. टीका करणाऱ्यांनी भावनिक संवेदना राखतानाच सार्वजनिक कर्तव्याचे वास्तवही लक्षात घ्यावे.
शेवटी गीतेचा संदेश स्पष्ट आहे—जीवनात दुःख अपरिहार्य आहे, पण कर्तव्यापासून दूर जाणे हे धर्म नाही. शोक मनात असतानाही कर्म करणे, हेच गीतेचे खरे तत्त्वज्ञान आहे. म्हणून शोक आणि शपथ यांतील संघर्षाला कर्मयोगाच्या प्रकाशात पाहिले, तर प्रश्नांचे स्वरूप बदलते: हा धर्मभंग नसून, कर्तव्यपालनाचा कठीण पण आवश्यक मार्ग आहे.
